Wakker worden met hoofdpijn

Kort antwoord: Ochtendhoofdpijn komt vaker voor dan de meeste mensen denken. In een groot Europees onderzoek had ongeveer een op de dertien mensen er regelmatig last van. De oorzaken lopen uiteen van slapeloosheid en somberheid tot slaapapneu, alcohol, bepaalde medicijnen en te veel pijnstillers. Slaapapneu wordt vaak als de standaardverklaring genoemd, maar in de cijfers is die verklaring minder dominant dan verwacht. Houd de klacht een paar weken bij en leg hem voor aan je huisarts.

Hoe vaak het voorkomt

Onderzoekers legden 18.980 mensen van vijftien jaar en ouder een vragenlijst voor, verspreid over het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Italië, Portugal en Spanje (Ohayon, 2004). Van hen had 7,6 procent regelmatig last van ochtendhoofdpijn. Dat is ongeveer een op de dertien.

Bij vrouwen lag het percentage hoger dan bij mannen, 8,4 tegenover 6,7. In de leeftijdsgroep van 45 tot 64 jaar liep het op tot rond de negen procent. De klacht bleek ook hardnekkig. De helft van de mensen had er al langer dan drie en een half jaar last van.

Waar de cijfers naar wijzen

De verklaring die je online het vaakst tegenkomt is slaapapneu. Datzelfde onderzoek laat zien dat het beeld ingewikkelder ligt.

De sterkste verbanden zaten bij psychische en slaapgerelateerde aandoeningen. Bij mensen met zowel een angststoornis als een depressie kwam ochtendhoofdpijn voor bij 28,5 procent, tegen 5,5 procent bij de rest. Bij een depressie alleen was dat 21,3 procent. Bij een verstoord dag- en nachtritme 20 procent. Bij slapeloosheid 14,4 procent.

Ademhalingsstoornissen tijdens de slaap kwamen ook naar voren, met 15,2 procent tegenover 7,5 procent. Dat is een echt verband. Het is alleen niet het grootste, en de onderzoeker concludeert uitdrukkelijk dat ochtendhoofdpijn geen specifieke aanwijzing is voor slaapapneu.

Verder sprongen hoge bloeddruk, aandoeningen aan spieren en gewrichten, het gebruik van kalmerende medicatie en zwaar alcoholgebruik eruit. Bij zware drinkers kwam ochtendhoofdpijn voor bij 12,6 procent, tegen 7,7 procent bij de rest.

De hoofdpijn die met behandeling verdwijnt

Er bestaat wel een vorm van ochtendhoofdpijn die direct aan slaapapneu vastzit. In de neurologische literatuur staat die beschreven als slaapapneuhoofdpijn, een terugkerende hoofdpijn in de ochtend die weggaat zodra de apneu goed behandeld wordt (Ferini-Strambi en collega's, 2017).

Een overzichtsartikel over slaapgebonden hoofdpijn zegt hetzelfde en is concreter over de termijn. Vroege ochtendhoofdpijn die samenhangt met slaapapneu reageert op CPAP of BiPAP, waarbij de hoofdpijn binnen ongeveer een maand volledig verdwijnt (Singh en Sahota, 2013).

Dat maakt het een van de weinige oorzaken met een duidelijke test. Als je snurkt, als je partner ademstops hoort, of als je overdag slaperig bent terwijl je genoeg uren maakt, dan is dit het spoor om aan je huisarts voor te leggen.

Tandenknarsen ligt genuanceerder dan gedacht

Knarsen wordt vaak genoemd als oorzaak van hoofdpijn bij het wakker worden. Het onderzoek is er minder stellig over.

In een slaaplabonderzoek met polysomnografie en video- en geluidsopnames bleek het verband tussen knarsen en de impact van hoofdpijn op het dagelijks leven maar bescheiden (Martynowicz en collega's, 2019). Er kwam alleen een duidelijk verband naar voren bij een specifieke vorm van knarsen die samenging met kortdurende ontwakingen.

Een latere slaaplabstudie ging nog een stap verder en vond dat knarsen en slaapapneu geen risicofactoren waren voor spanningshoofdpijn, de meest voorkomende hoofdpijnvorm (Błaszczyk en collega's, 2024).

Knarsen kan dus meespelen. Het is niet de automatische verklaring waar het vaak voor doorgaat.

Slaap zelf, in beide richtingen

Te weinig slaap en te veel slaap gelden allebei als uitlokkende factor voor migraine, en slapeloosheid komt vaker voor bij mensen met chronische hoofdpijn (Singh en Sahota, 2013).

Dat maakt de klacht lastig te ontwarren. Slecht slapen kan hoofdpijn geven en hoofdpijn kan slecht slapen geven. Voor de huisarts is het daarom nuttig om te weten wat er eerst was.

Pijnstillers die hoofdpijn veroorzaken

Er bestaat een hoofdpijnvorm die ontstaat door het te vaak innemen van pijnstillers. Die staat in dezelfde literatuur beschreven als medication overuse headache, en hij hoort bij de groep hoofdpijnvormen waarbij slapeloosheid en het te vaak gebruiken van medicatie samen voorkomen (Singh en Sahota, 2013).

Wie elke ochtend wakker wordt met hoofdpijn en er elke ochtend een pijnstiller tegenaan gooit, kan het patroon dus in stand houden. Dit is precies het soort ding dat je met een arts bespreekt en niet zelf oplost.

Wanneer je naar de huisarts gaat

De eerste stap bij slaapgebonden hoofdpijn is een goede diagnose, waarbij andere onderliggende oorzaken worden uitgesloten (Singh en Sahota, 2013). Dat is werk voor een arts.

Ga langs als de hoofdpijn bijna elke ochtend terugkomt, als je partner ademstops of hard snurken hoort, als je overdag slaperig bent ondanks voldoende uren, als je vaker dan een paar keer per week pijnstillers gebruikt, of als de hoofdpijn anders aanvoelt dan je gewend bent.

Neem een simpel logboek mee. Datum, hoe laat je naar bed ging, hoe laat je wakker werd, of je alcohol had gedronken, welke medicijnen je gebruikt en hoe erg de hoofdpijn was. Twee weken daarvan is voor een huisarts meer waard dan een uur praten.

Veelgestelde vragen

Betekent ochtendhoofdpijn dat ik slaapapneu heb? Nee. Het verband bestaat, maar in het Europese onderzoek waren angst, somberheid, slapeloosheid en een verstoord dag- en nachtritme sterker verbonden met ochtendhoofdpijn dan ademhalingsstoornissen tijdens de slaap.

Kan mijn kussen of matras de oorzaak zijn? Aandoeningen aan spieren en gewrichten kwamen in het onderzoek naar voren als een van de factoren die met ochtendhoofdpijn samenhingen. Of een specifiek kussen bij jou het verschil maakt, is daarmee niet aangetoond.

Komt het door uitdroging? Zwaar alcoholgebruik hing duidelijk samen met ochtendhoofdpijn. Voor uitdroging op zichzelf als oorzaak van dagelijkse ochtendhoofdpijn is dat verband niet op dezelfde manier vastgesteld.

Helpt langer slapen? Niet per se. Zowel te weinig als te veel slaap wordt genoemd als uitlokkende factor voor migraine. Regelmaat is doorgaans nuttiger dan meer uren.

Hoe lang wacht ik voordat ik hulp zoek? Als het patroon zich een paar weken herhaalt, maak dan een afspraak. Ochtendhoofdpijn bleek in het onderzoek gemiddeld jaren aan te houden, en dat is zonde als er een behandelbare oorzaak achter zit.

Disclaimer

Dit artikel is bedoeld ter informatie. Het is geen medisch advies. Het stelt geen diagnose en het behandelt, geneest of voorkomt geen enkele aandoening. Hoofdpijn kan een symptoom zijn van een onderliggende aandoening. Raadpleeg bij klachten altijd een gekwalificeerde zorgverlener. Pas nooit medicatie of behandeling aan op basis van dit artikel.

Bronnen

Verificatienotitie: alle vijf de bronnen hieronder zijn in deze sessie gecontroleerd tegen het live abstract op PubMed. Geen enkele PMID is overgenomen uit een eerdere controle of uit het geheugen.

1. Ohayon MM. Prevalence and risk factors of morning headaches in the general population. Archives of Internal Medicine. 2004. Vragenlijstonderzoek onder 18.980 mensen in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Italië, Portugal en Spanje. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14718329/ (DOI: https://doi.org/10.1001/archinte.164.1.97)
2. Ferini-Strambi L, Lombardi GE, Marelli S, Galbiati A. Neurological Deficits in Obstructive Sleep Apnea. Current Treatment Options in Neurology. 2017. Overzichtsartikel dat slaapapneuhoofdpijn beschrijft als terugkerende ochtendhoofdpijn die verdwijnt na effectieve behandeling van de apneu. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28374233/ (DOI: https://doi.org/10.1007/s11940-017-0451-8)
3. Singh NN, Sahota P. Sleep-related headache and its management. Current Treatment Options in Neurology. 2013. Overzichtsartikel over slaapgebonden hoofdpijn, diagnose, medicatieafhankelijke hoofdpijn en de reactie van vroege ochtendhoofdpijn op CPAP. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24132786/ (DOI: https://doi.org/10.1007/s11940-013-0258-1)
4. Martynowicz H, Smardz J, Michalek-Zrabkowska M, Gac P, Poreba R, Wojakowska A, Mazur G, Wieckiewicz M. Evaluation of Relationship Between Sleep Bruxism and Headache Impact Test-6 (HIT-6) Scores: A Polysomnographic Study. Frontiers in Neurology. 2019. Slaaplabonderzoek met polysomnografie en video- en geluidsopnames. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31139138/ (DOI: https://doi.org/10.3389/fneur.2019.00487)
5. Błaszczyk B, Martynowicz H, Niemiec P, Przegrałek J, Staszkiewicz M, Wojakowska A, Budrewicz S, Waliszewska-Prosół M. Sleep Bruxism and Obstructive Sleep Apnea Are Not Risk Factors for Tension-Type Headache (TTH): A Polysomnographic Study. Journal of Clinical Medicine. 2024. Polysomnografisch onderzoek onder 108 volwassenen. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38999400/ (DOI: https://doi.org/10.3390/jcm13133835)

Bronvermelding: bovenstaande gegevens zijn opgehaald uit PubMed.